به گزارش آوای اقتصاد
بحران آب، تنها با ساخت سد، حفر چاه یا توسعه شبکههای انتقال مهار نمیشود؛ بخش مهمی از این چالش به اصلاح رفتار مصرفی بازمیگردد. در این میان، مساجد، حسینیهها و بقاع متبرکه با برخورداری از سرمایه اعتماد عمومی و حضور مستمر مردم، ظرفیت بزرگی برای تبدیل «صرفهجویی در آب» از یک توصیه اداری به یک باور اجتماعی و دینی دارند.
آب؛ مسئلهای فراتر از قبض و کنتور
سالهاست که مدیریت مصرف آب در بسیاری از گفتوگوهای عمومی، به توصیههایی کوتاه و تکراری محدود شده است؛ «شیر آب را ببندید»، «کمتر مصرف کنید» و «از هدررفت جلوگیری کنید». اما واقعیت این است که تغییر الگوی مصرف، با چند شعار یا نصب چند بنر محقق نمیشود. جامعه زمانی رفتار خود را تغییر میدهد که ضرورت موضوع را درک کند، نمونه عملی آن را ببیند و احساس کند در این مسئولیت عمومی سهمی واقعی دارد.
مساجد و اماکن مذهبی از جمله مکانهایی هستند که میتوانند این پیوند میان آگاهی، باور و عمل را برقرار کنند. مردمی که روزانه یا هفتگی برای نماز، مراسم مذهبی، جلسات قرآنی، عزاداریها و برنامههای فرهنگی در این مکانها حضور مییابند، مخاطبانی گسترده و متنوعاند؛ از کودک و نوجوان تا سالمند، از خانوادهها تا کسبه و فعالان محلی.
از همین رو، مسجد میتواند به یکی از مؤثرترین پایگاههای ترویج فرهنگ مدیریت آب تبدیل شود؛ پایگاهی که پیش از آنکه مردم را به صرفهجویی دعوت کند، خود باید نمونهای روشن از مصرف مسئولانه باشد.
از توصیه اخلاقی تا مسئولیت اجتماعی
پرهیز از اسراف، ریشهای عمیق در فرهنگ دینی و ایرانی دارد. با این حال، فاصله میان دانستن و عمل کردن، همچنان یکی از چالشهای اصلی مدیریت منابع است. همه میدانند آب ارزشمند است، اما گاهی رفتارهای عادی روزمره، خلاف همین آگاهی شکل میگیرد؛ از باز گذاشتن شیر آب در هنگام وضو گرفته تا شستوشوی غیرضروری حیاطها و معابر.
اماکن مذهبی میتوانند این فاصله را کاهش دهند. وقتی نمازگزار در وضوخانهای با شیرآلات استاندارد، پیامهای آموزشی خوشساخت و محیطی منظم روبهرو میشود، به شکل غیرمستقیم با یک الگوی رفتاری مواجه است. این الگو، بیآنکه لحن دستوری داشته باشد، پیام خود را منتقل میکند: حفظ آب، بخشی از احترام به نعمتها و حقوق دیگران است.
این نگاه، مصرف بهینه را از یک موضوع صرفاً اقتصادی خارج میکند و آن را به مسئلهای اجتماعی، اخلاقی و بیننسلی تبدیل میسازد.
مناسبتهای مذهبی؛ اوج مصرف، اوج فرصت فرهنگسازی
مساجد، حسینیهها و بقاع متبرکه در بسیاری از روزهای سال، بهویژه در ماه مبارک رمضان، محرم و صفر، شبهای قدر، اعیاد مذهبی و مراسمهای نذری، با افزایش چشمگیر مراجعهکنندگان مواجه میشوند. طبیعی است که در چنین روزهایی، مصرف آب برای وضو، آشپزی، شستوشوی ظروف، نظافت و سرویسهای بهداشتی افزایش پیدا کند.
اما همین روزهای پرتردد، بهترین فرصت برای اجرای برنامههای مدیریت مصرف نیز هستند. برنامهریزی برای استفاده از ظروف قابل شستوشوی مدیریتشده یا ظروف مناسب، کنترل نحوه شستوشوی آشپزخانهها، نظافت هدفمند، نظارت بر شیرآلات و اطلاعرسانی به زائران و عزاداران، میتواند از افزایش بیضابطه مصرف جلوگیری کند.
برگزارکنندگان مراسم مذهبی باید مدیریت آب را در کنار برنامهریزی برای صوت، پذیرایی، امنیت، نظم و پاکیزگی قرار دهند. همانگونه که برای نظم مراسم مسئول تعیین میشود، برای نظارت بر مصرف آب نیز میتوان یک مسئول یا گروه مشخص در نظر گرفت.
هیئتامنا؛ مدیران خاموش منابع عمومی
بخش بزرگی از موفقیت طرحهای صرفهجویی در مساجد، به نگاه و تصمیم هیئتامنا وابسته است. هیئتامنا میتواند با یک مصوبه ساده، مسیر مصرف آب در مسجد را تغییر دهد؛ از جمله با الزام بازدید ماهانه از تأسیسات، اختصاص بودجه برای تعمیرات پیشگیرانه و ثبت مستمر میزان مصرف.
گاهی افزایش مصرف آب، ناشی از اتفاقهای کوچکی است که ماهها یا حتی سالها مورد توجه قرار نگرفتهاند: نشتی مخزن، خرابی شناور کولر، فرسودگی لولهها، شیرهای معیوب، فلاشتانکهای پرمصرف یا آبیاری نامنظم فضای سبز. رفع این موارد، به سرمایهگذاریهای سنگین نیاز ندارد، اما به دقت، پیگیری و مدیریت منسجم احتیاج دارد.
مسجدی که وضعیت مصرف خود را بهطور منظم رصد میکند، میتواند هزینههای جاری را کاهش دهد و منابع آزادشده را برای امور فرهنگی، کمکهای مؤمنانه، نگهداری ساختمان یا خدمات اجتماعی بهکار گیرد.
جوانان مسجدی و یک مأموریت تازه
جوانان، بهویژه اعضای کانونهای فرهنگی هنری، پایگاههای بسیج، گروههای جهادی و هیئتهای مذهبی، ظرفیت بزرگی برای تبدیل مدیریت آب به یک حرکت اجتماعی دارند. طراحی پویشهای محلی، تولید محتوای کوتاه برای شبکههای اجتماعی، ساخت پوستر، برگزاری مسابقه برای کودکان و نوجوانان و تهیه گزارش تصویری از اقدامات مسجد، نمونههایی از فعالیتهایی است که میتواند پیام صرفهجویی را جذابتر و فراگیرتر کند.
برای نمونه، یک پویش محلهای با محوریت «هر خانواده، یک قدم برای آب» میتواند از مسجد آغاز شود و به خانهها برسد. در این پویش، خانوادهها تشویق میشوند نشتی شیرآلات منزل را برطرف کنند، زمان شستوشو را مدیریت کنند، از شلنگ برای نظافت غیرضروری استفاده نکنند و کودکان را در مراقبت از آب شریک سازند.
وقتی جوانان نقشآفرین باشند، پیام مدیریت آب از فضای رسمی و اداری فاصله میگیرد و به یک دغدغه زنده و مردمی تبدیل میشود.
معماری و اقلیم؛ بازگشت به تجربههای بومی
در بسیاری از مناطق ایران، بهویژه شهرهای کویری، معماری سنتی بر اساس شناخت دقیق از اقلیم، محدودیت منابع و ضرورت سازگاری با طبیعت شکل گرفته است. آبانبارها، پایابها، قناتها، حیاطهای مرکزی، باغچههای محدود و شیوههای ذخیرهسازی آب، تنها عناصر معماری نبودند؛ بلکه نشانههایی از یک فرهنگ عمیق در احترام به آب به شمار میرفتند.
امروز نیز ساختوساز یا بازسازی اماکن مذهبی باید با توجه به این تجربههای ارزشمند انجام شود. استفاده از پوشش گیاهی کمآببر، طراحی مناسب مسیر آب باران، نصب مخازن ذخیره برای مصارف غیرآشامیدنی، سایهاندازی برای کاهش تبخیر و انتخاب مصالح مناسب برای اقلیم، میتواند مصرف آب و انرژی را به شکل محسوسی کاهش دهد.
در شهرهای گرم و خشک، هر طرح عمرانی مسجد که بدون توجه به شرایط اقلیمی اجرا شود، ممکن است در سالهای آینده هزینههای سنگینی بر دوش هیئتامنا و مردم بگذارد. آیندهنگری در طراحی، خود نوعی صرفهجویی است.
آب خاکستری؛ استفاده دوباره، نه استفاده نادرست
یکی از راهکارهای نوین در مدیریت مصرف، استفاده از آبهای خاکستری است؛ آبهایی که از برخی مصارف مانند شستوشوی دست و وضو به دست میآیند و پس از تصفیه یا هدایت اصولی، میتوانند برای مصارف غیرآشامیدنی به کار روند.
برای مثال، استفاده از آب وضو در آبیاری درختان و فضای سبز یا برای تأمین بخشی از آب مورد نیاز سرویسهای بهداشتی، در صورت وجود طراحی مهندسی، مخزن مناسب و رعایت استانداردهای بهداشتی، میتواند گامی مهم در کاهش استفاده از آب شرب باشد.
البته اجرای این طرحها نباید به شکل سلیقهای و غیرفنی انجام شود. هرگونه سامانه بازچرخانی نیازمند نظر کارشناسان تأسیسات، رعایت اصول بهداشتی، جداسازی کامل شبکهها و نگهداری منظم است. اما اگر این زیرساخت بهدرستی طراحی شود، مساجد میتوانند نمونههای موفقی از بهرهبرداری خردمندانه از منابع باشند.
پیامهای کوتاه، اثرهای بلندمدت
فرهنگسازی مؤثر، الزاماً با متنهای طولانی و پیامهای خشک همراه نیست. گاهی یک جمله کوتاه در محل مناسب، رفتار افراد را تغییر میدهد. نصب پیامهای محترمانه در ورودی وضوخانه، کنار شیرها و سرویسهای بهداشتی میتواند یادآور مسئولیت مشترک همه باشد.
نمونههایی از پیامهای پیشنهادی:
- وضو، پاکی است؛ اسراف، شایسته پاکی نیست.
- آب را به اندازه نیاز مصرف کنیم؛ حق آیندگان را پاس بداریم.
- شیر آب را پس از استفاده کامل ببندیم.
- حفظ آب، خدمت به مردم و سرزمین است.
- مسجد سبز و کممصرف، افتخار محله ماست.
تفاوت این پیامها با توصیههای کلیشهای در آن است که باید با طراحی مناسب، زبان مثبت و جایگذاری درست همراه باشند؛ نه آنقدر زیاد که دیده نشوند و نه آنقدر آمرانه که باعث بیتفاوتی شوند.
رقابت سازنده میان مساجد
یکی از ایدههای قابل اجرا، برگزاری طرحهای تشویقی و رقابتهای سازنده میان مساجد یک شهر یا منطقه است. در این طرحها میتوان شاخصهایی مانند کاهش مصرف نسبت به دوره قبل، رفع نشتیها، استفاده از تجهیزات کممصرف، کیفیت آموزش نمازگزاران، مدیریت فضای سبز و خلاقیت در فرهنگسازی را ارزیابی کرد.
تقدیر از «مسجد پیشرو در مدیریت آب»، علاوه بر ایجاد انگیزه میان هیئتامنا و خادمان، باعث میشود تجربههای موفق به دیگر مساجد منتقل شود. رسانههای محلی نیز میتوانند با معرفی نمونههای برتر، این حرکت را به یک مطالبه اجتماعی تبدیل کنند.
چنین رقابتی باید بر پایه واقعیتهای هر مسجد باشد؛ زیرا میزان تردد، وسعت ساختمان، برنامههای مناسبتی و شرایط اقلیمی در هر منطقه متفاوت است. هدف، مقایسه غیرمنصفانه نیست؛ هدف، ایجاد انگیزه برای بهتر شدن است.
مسجد سبز؛ تصویری از آیندهای مسئولانه
امروز مفهوم «مسجد سبز» در بسیاری از کشورها و جوامع اسلامی، به رویکردی برای پیوند دادن عبادت، محیطزیست و مسئولیت اجتماعی تبدیل شده است. مسجد سبز، مسجدی است که در آن آب، برق، انرژی، پسماند، فضای سبز و پاکیزگی با نگاه مدیریتشده اداره میشود.
در چنین مسجدی، لامپهای کممصرف جای تجهیزات فرسوده را میگیرند، نشتیها بهسرعت رفع میشوند، آب فضای سبز هدفمند مصرف میشود، زبالهها مدیریت میشوند و نمازگزاران بهعنوان شریکان اصلی این حرکت شناخته میشوند.
مدیریت آب در این چشمانداز، فقط یک پروژه فنی نیست؛ بخشی از هویت مسجدی است که میخواهد در کنار پاسخگویی به نیازهای معنوی مردم، نسبت به نیازهای زیستی و آینده جامعه نیز مسئول باشد.
جمعبندی؛ آغاز یک جریان از قلب محله
مدیریت مصرف آب در اماکن مذهبی، از اصلاح یک شیر آب آغاز میشود، اما به اصلاح یک فرهنگ میانجامد. مسجد میتواند محل تلاقی آموزههای دینی، مشارکت مردمی، مدیریت شهری و مسئولیتپذیری محیطزیستی باشد.
اگر هر مسجد، مصرف آب خود را بشناسد، هدررفتها را متوقف کند، نمازگزاران را با احترام آموزش دهد و از ظرفیت جوانان و خیران بهره بگیرد، در مدت کوتاهی میتوان شاهد شکلگیری یک جریان گسترده اجتماعی بود.
آب، میراث مشترک همه ماست؛ و مسجد، میتواند نخستین جایی باشد که مردم میآموزند میراث مشترک را چگونه باید حفظ کرد.
