به گزارش آوای اقتصاد
سلامت عمومی جامعه تنها به مراقبت‌های پزشکی انسانی محدود نمی‌شود و بخش مهمی از امنیت غذایی و پیشگیری از بیماری‌های مشترک انسان و دام، در گرو فعالیت دامپزشکان و نیروهای بهداشتی این حوزه است.
سخنان دکتر علی فاتحی‌نیا مدیرکل دامپزشکی استان یزد و کاظم نجفی سرپرست نظام دامپزشکی استان در جمع خبرنگاران، تصویری از وضعیت بیماری‌های دامی، نظارت بر کشتارگاه‌ها، دارو و واکسن، محدودیت‌های بازرسی و ظرفیت بخش خصوصی دامپزشکی در یزد ارائه می‌دهد.
فصل اول: سخنان مدیرکل دامپزشکی استان یزد
دکتر علی فاتحی‌نیا مدیرکل دامپزشکی استان یزد ؛ با هشدار درباره تب خونریزی‌دهنده کریمه‌کنگو گفت از ابتدای سال تا زمان برگزاری نشست، ۱۱ مورد ابتلا به این بیماری در استان یزد ثبت شده و یک زن نیز جان خود را از دست داده است. به گفته او، چهار نفر از مبتلایان پس از عید قربان بیمار شدند و بررسی‌ها نشان داد که دام را خارج از کشتارگاه‌ها و قربانگاه‌های مورد تأیید ذبح کرده بودند.
او تأکید کرد هیچ‌یک از ۱۱ فرد مبتلا، گوشت خود را از مراکز مجاز و تحت نظارت تهیه نکرده بودند. مدیرکل دامپزشکی یزد از مردم خواست دام زنده را برای ذبح به مراکز مجاز منتقل کنند و گوشت قرمز را تنها از مراکزی بخرند که دارای مهر و برچسب بهداشتی دامپزشکی هستند؛ زیرا لاشه در کشتارگاه از نظر سلامت بررسی می‌شود و گوشت ناسالم از چرخه مصرف خارج خواهد شد.
فاتحی‌نیا با اشاره به وجود ۹ کشتارگاه صنعتی و سنتی در استان، گفت لاشه‌های دام پس از ذبح به مدت ۲۴ ساعت در شرایط سرد نگهداری می‌شوند و سپس با خودروهای سردخانه‌دار به مراکز عرضه انتقال می‌یابند. او همچنین از واکسیناسیون بیش از ۵۶۰۰ سگ صاحب‌دار در یک سال گذشته علیه هاری خبر داد و گفت در صورت حیوان‌گزیدگی، نباید برای آغاز اقدامات پیشگیرانه منتظر نتیجه آزمایش حیوان ماند.
بخش دیگری از سخنان مدیرکل دامپزشکی یزد به نظارت بر دارو و واکسن‌های دامپزشکی اختصاص داشت. او توضیح داد که بخش عمده داروها و واکسن‌ها در داخل کشور تولید می‌شوند، اما وارداتی بودن بخشی از مواد اولیه و نوسان نرخ ارز بر قیمت تمام‌شده اثر می‌گذارد؛ همچنین داروهای وارداتی پیش از عرضه باید از نظر محتوا، کیفیت، اثرگذاری، فسادپذیری و میزان خطر بررسی و تأیید شوند.
فاتحی‌نیا نظارت بر مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها و رعایت دوره منع مصرف را از دیگر وظایف دامپزشکی دانست و گفت این دوره بسته به نوع دارو می‌تواند ۷، ۱۴ یا ۲۱ روز باشد. او درباره دشواری بازرسی‌ها، کمبود نیرو و خودرو، مقاومت برخی متخلفان و طولانی‌شدن فرایند پلمب یک واحد تا حدود ۸ ساعت توضیح داد و از آسیب‌دیدن دست‌کم سه نفر از کارکنان دامپزشکی در دو ماه گذشته بر اثر کار با دام و عملیات واکسیناسیون خبر داد.
فصل دوم: سخنان سرپرست نظام دامپزشکی استان یزد
دکتر کاظم نجفی، سرپرست نظام دامپزشکی استان یزد، با تشریح ظرفیت مراکز بخش خصوصی گفت در استان ۲۶ درمانگاه دامپزشکی، ۲ بیمارستان دامپزشکی و ۲ مرکز آزمایشگاهی فعال است. در رونوشت سخنان او به ۱۲ واحد دیگر و داروخانه‌های دامپزشکی نیز اشاره شده، اما نوع دقیق ۱۲ واحد و شمار داروخانه‌ها به دلیل نامفهوم‌بودن بخشی از فایل صوتی، قابل اعلام قطعی نیست.
نجفی سازمان نظام دامپزشکی را مسئول صدور پروانه و نظارت بر فعالیت مراکز حرفه‌ای دانست و گفت بازرسی‌ها به شکل نمونه‌ای و تصادفی انجام می‌شود. او از فعالیت کمیته پنج‌نفره رسیدگی به تخلفات حرفه‌ای در استان خبر داد و درباره فروشگاه‌های حیوانات خانگی نیز توضیح داد که مجوز این واحدها از مسیر صنفی صادر می‌شود و این فروشگاه‌ها نباید در امور تخصصی درمان، تجویز دارو و ارائه خدمات حرفه‌ای دامپزشکی دخالت کنند.
واکاوی و تحلیل
نخست: دامپزشکی؛ حلقه پنهان زنجیره سلامت عمومی
سخنان مدیرکل دامپزشکی یزد نشان می‌دهد دامپزشکی تنها نهادی برای درمان دام‌ها نیست، بلکه بخشی از نظام سلامت عمومی و امنیت غذایی کشور به شمار می‌رود. گوشت، شیر، تخم‌مرغ و دیگر فرآورده‌های خام دامی پیش از رسیدن به سفره مردم باید از چندین مرحله نظارت بهداشتی عبور کنند.
بیماری‌هایی مانند تب خونریزی‌دهنده کریمه‌کنگو، هاری و دیگر بیماری‌های مشترک انسان و دام، مرز میان سلامت حیوان و سلامت انسان را از میان می‌برند. هرگونه ضعف در واکسیناسیون، کنترل کشتار، حمل گوشت یا آموزش عمومی می‌تواند پیامدهایی فراتر از یک واحد دامداری یا کشتارگاه داشته باشد.
از این منظر، دامپزشکی باید در افکار عمومی به‌عنوان یکی از پایه‌های پیشگیری شناخته شود. اهمیت این موضوع زمانی بیشتر می‌شود که یک رفتار به ظاهر ساده، مانند ذبح دام در منزل یا خرید گوشت بدون مهر بهداشتی، امکان انتقال بیماری را افزایش می‌دهد.
دوم: تب کریمه‌کنگو و پیامدهای ذبح غیرمجاز
ثبت ۱۱ مورد ابتلا و یک مورد فوتی، هشداری جدی درباره ضرورت رعایت زنجیره بهداشت دام در استان یزد است. نکته مهم در اظهارات مدیرکل دامپزشکی این است که چند مورد ابتلا با ذبح دام خارج از مراکز مجاز و در پیوند با ایام عید قربان شناسایی شده است.
کشتارگاه تنها محل ذبح دام نیست، بلکه مجموعه‌ای از کنترل‌های بهداشتی در آن انجام می‌شود. بررسی دام پیش از کشتار، معاینه لاشه، کنترل اندام‌ها و نگهداری لاشه در شرایط سرد، مجموعه اقداماتی است که در ذبح خانگی یا معابر عمومی وجود ندارد.
پیام اصلی این بخش برای شهروندان روشن است: خرید دام یا گوشت ارزان‌تر، اگر خارج از شبکه رسمی انجام شود، می‌تواند هزینه‌ای بسیار سنگین برای سلامت خانواده و جامعه ایجاد کند. اطلاع‌رسانی درباره بیماری باید پیش از مناسبت‌هایی مانند عید قربان آغاز شود و به آموزش عملی درباره محل خرید و شیوه ذبح ایمن بپردازد.
سوم: زنجیره سرد و اهمیت دوره پیش‌سرد
نگهداری ۲۴ ساعته لاشه در شرایط سرد، یکی از مراحل مهم کنترل بهداشت گوشت است. این مرحله فرصت می‌دهد فرایندهای طبیعی گوشت طی شود و خطر برخی عوامل بیماری‌زا کاهش یابد؛ البته این اقدام باید در کنار معاینه دام، نظارت بهداشتی و حمل مناسب انجام شود.
انتقال گوشت با خودروهای سردخانه‌دار نیز بخش دیگری از زنجیره سلامت است. اگر گوشت پس از خروج از کشتارگاه در دمای نامناسب حمل شود، حتی نظارت درست در مرحله کشتار نیز نمی‌تواند سلامت محصول نهایی را به طور کامل تضمین کند.
بنابراین نظارت دامپزشکی باید از دام زنده تا کشتارگاه، سردخانه، وسیله حمل، قصابی و سفره مصرف‌کننده ادامه پیدا کند. هر حلقه ضعیف در این زنجیره می‌تواند اعتبار و کارکرد حلقه‌های دیگر را کاهش دهد.
چهارم: دارو، واکسن و ضرورت کنترل آنتی‌بیوتیک‌ها
اظهارات فاتحی‌نیا درباره دارو و واکسن نشان می‌دهد که بازار دامپزشکی تحت تأثیر دو عامل هم‌زمان قرار دارد: کیفیت و اصالت محصول از یک سو و قیمت و توان اقتصادی تولیدکننده از سوی دیگر. وابستگی بخشی از مواد اولیه به واردات، بازار دارو را در برابر نوسان‌های اقتصادی آسیب‌پذیر می‌کند.
پایش تاریخ تولید، تاریخ انقضا، شماره ساخت، اصالت کالا و مسیر ورود دارو به داروخانه‌ها، از ابزارهای مهم مقابله با عرضه خارج از شبکه و داروی فاقد کیفیت است. رسیدگی به شکایت‌های مربوط به قیمت نیز باید با همکاری دستگاه‌های نظارتی و با دسترسی آسان مردم به مسیر گزارش انجام شود.
مصرف بی‌رویه آنتی‌بیوتیک‌ها، علاوه بر تهدید سلامت دام، می‌تواند به باقی‌ماندن دارو در شیر و گوشت منجر شود. رعایت دوره منع مصرف ۷، ۱۴ یا ۲۱ روزه، بسته به نوع دارو، برای جلوگیری از ورود باقی‌مانده‌های دارویی به سفره مردم ضروری است.
پنجم: شکاف میان نظارت رسمی و تخلف‌های پنهان
مدیرکل دامپزشکی یزد با صراحت پذیرفته است که نمی‌توان از نظارت صددرصدی و بدون خطا سخن گفت. این نگاه واقع‌بینانه اهمیت دارد، زیرا بازرسی‌های مقطعی هرگز نمی‌توانند همه رفتارهای احتمالی یک واحد عرضه یا تولید را در تمام ساعات شبانه‌روز پوشش دهند.
کمبود نیرو، خودرو، زمان و همکاری برخی متصدیان، از موانع اصلی نظارت مؤثر است. گاهی یک پرونده تخلف، به دلیل نیاز به حضور نیروی انتظامی، تعزیرات یا مقام قضایی، ساعت‌ها از وقت نیروهای دامپزشکی را درگیر می‌کند و امکان سرکشی به واحدهای دیگر کاهش می‌یابد.
در چنین شرایطی، ثبت سوابق تخلف و برخورد مرحله‌ای با متخلفان اهمیت ویژه پیدا می‌کند. واحدی که سابقه تخلف دارد باید در اولویت بازرسی قرار گیرد و برخورد با تخلف‌های تکراری، جدی‌تر و سریع‌تر از یک تذکر ساده باشد.
ششم: مخاطرات شغلی و سرمایه انسانی دامپزشکی
کارکنان دامپزشکی در بسیاری از مأموریت‌ها با دام‌های سنگین، ناآرام و گاه بیمار سروکار دارند. شکستگی، آسیب به دست و دنده و جراحت ناشی از شاخ یا لگد دام، تنها بخشی از خطرات فیزیکی این حرفه است.
این نیروها همچنین در معرض بیماری‌های مشترک انسان و دام قرار دارند و در محیط‌هایی فعالیت می‌کنند که گاهی از نظر امکانات، ایمنی و تجهیزات با شرایط مطلوب فاصله دارد. بنابراین توجه به آموزش ایمنی، تجهیزات حفاظت فردی و پوشش‌های حمایتی باید بخشی ثابت از برنامه مدیریت دامپزشکی باشد.
توصیف کارکنان دامپزشکی به‌عنوان سربازان گمنام عرصه بهداشت، از نظر اجتماعی قابل توجه است؛ اما قدردانی واقعی از آنان باید در قالب تأمین نیروی انسانی، خودرو، تجهیزات، آموزش، حمایت شغلی و کاهش فشار مأموریت‌ها نیز دیده شود.
هفتم: بخش خصوصی و تنظیم‌گری حرفه‌ای
آمار ۲۶ درمانگاه، ۲ بیمارستان و ۲ آزمایشگاه دامپزشکی، نشان‌دهنده نقش مهم بخش خصوصی در ارائه خدمات دامپزشکی استان یزد است. این مراکز در درمان حیوانات، تشخیص بیماری، خدمات آزمایشگاهی و پشتیبانی از دامداران و صاحبان حیوانات فعالیت می‌کنند.
سازمان نظام دامپزشکی در این ساختار، نقش تنظیم‌گر حرفه‌ای دارد؛ یعنی صدور پروانه، نظارت بر فعالیت حرفه‌ای و رسیدگی به تخلفات باید در مسیر مقررات و ضوابط انجام شود. وجود کمیته پنج‌نفره رسیدگی به تخلفات نیز نشان می‌دهد برای صیانت از حقوق مردم و حفظ اعتبار حرفه، سازوکار انتظامی پیش‌بینی شده است.
با گسترش فعالیت مراکز خصوصی، شفافیت اطلاعات اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. انتشار فهرست مراکز دارای پروانه، حوزه خدمات، شماره تماس و وضعیت اعتبار مجوزها می‌تواند هم به انتخاب آگاهانه مردم کمک کند و هم رقابت سالم میان مراکز را افزایش دهد.
هشتم: فروشگاه‌های حیوانات خانگی و مرزبندی خدمات
موضوع فروشگاه‌های حیوانات خانگی از جمله محورهای مهم سخنان سرپرست نظام دامپزشکی یزد بود. نکته اصلی این است که فروش ملزومات حیوانات خانگی با ارائه خدمات تخصصی مانند تشخیص بیماری، تجویز دارو، واکسیناسیون و درمان تفاوت دارد.
اگر این مرز برای مردم و صاحبان واحدهای صنفی روشن نباشد، ممکن است حیوان بیمار به جای مراجعه به درمانگاه، از افراد فاقد صلاحیت دارو دریافت کند. چنین وضعیتی می‌تواند درمان را به تأخیر بیندازد و حتی خطر انتقال برخی بیماری‌ها به انسان را افزایش دهد.
راه‌حل این موضوع، برخورد صرفاً سلبی نیست؛ آموزش صاحبان فروشگاه‌ها، اطلاع‌رسانی به شهروندان، معرفی مراکز مجاز و همکاری میان نظام دامپزشکی، اداره دامپزشکی و اتحادیه‌های صنفی ضروری است. شفافیت در مسئولیت هر دستگاه، از سردرگمی مردم و تداخل وظایف جلوگیری می‌کند.
جمع‌بندی
مجموع سخنان مدیرکل دامپزشکی و سرپرست نظام دامپزشکی یزد، تصویری چندلایه از وضعیت دامپزشکی استان ارائه می‌دهد؛ تصویری که در آن پیشگیری از بیماری‌های مشترک، نظارت بر گوشت و دارو، واکسیناسیون، کنترل آنتی‌بیوتیک‌ها، حمایت از کارکنان و سامان‌دهی بخش خصوصی در کنار یکدیگر قرار دارند.
مهم‌ترین هشدار این نشست به رفتارهای پرخطر در زمینه خرید دام و ذبح غیرمجاز مربوط می‌شود. ثبت ۱۱ مورد تب کریمه‌کنگو و یک فوتی نشان می‌دهد که بی‌توجهی به زنجیره رسمی کشتار و عرضه، می‌تواند پیامد مستقیم و مرگبار داشته باشد.
در حوزه دارو نیز نظارت بر اصالت، کیفیت، قیمت و دوره منع مصرف باید هم‌زمان دنبال شود. تولید داخلی، مواد اولیه وارداتی، نوسان اقتصادی و احتمال تخلف در شبکه توزیع، ضرورت تقویت سامانه‌های رهگیری و رسیدگی سریع به شکایت‌های مردمی را افزایش می‌دهد.
از سوی دیگر، نمی‌توان از دامپزشکی انتظار نظارت کامل داشت، اما امکانات و نیروی کافی در اختیار آن قرار نداد. کاهش فاصله میان مسئولیت‌های گسترده و منابع محدود، یکی از مهم‌ترین پیش‌شرط‌های ارتقای سلامت غذایی و کنترل بیماری‌های مشترک در استان است.
در بخش خصوصی نیز وجود درمانگاه‌ها، بیمارستان‌ها و آزمایشگاه‌های دامپزشکی، ظرفیت ارزشمندی برای استان محسوب می‌شود. تقویت نظارت حرفه‌ای، شفاف‌سازی مجوزها، تعیین مرز فعالیت فروشگاه‌های حیوانات خانگی و افزایش آموزش عمومی می‌تواند این ظرفیت را به خدمت مؤثرتری برای سلامت جامعه تبدیل کند.
