به گزارش آوای اقتصاد
به نقل از ایسنا ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره را می‌توان یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های طبیعی جهان دانست؛ مناطقی که مأموریت آن‌ها تنها حفاظت از گونه‌های گیاهی و جانوری نیست بلکه ایجاد تعادل میان حفظ تنوع زیستی، بهره‌برداری پایدار از منابع طبیعی و تأمین معیشت جوامع محلی است. این مناطق امروز بیش از هر زمان دیگری در معرض تهدیدهایی همچون تغییرات اقلیمی، تخریب زیستگاه‌ها، فعالیت‌های انسانی و حتی پیامدهای جنگ و درگیری‌های نظامی قرار دارند؛ تهدیدهایی که مرزهای سیاسی نمی‌شناسند و می‌توانند خسارت‌های جبران‌ناپذیری را به طبیعت وارد کنند.
سوم نوامبر، برابر با ۱۳ آبان، به عنوان روز بین‌المللی ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره نام‌گذاری شده است؛ فرصتی برای یادآوری نقش این مناطق در حفظ تنوع زیستی و تأکید بر ضرورت همزیستی انسان و طبیعت. شعار امسال این مناسبت نیز «زندگی پایدار از طریق حفظ تنوع زیستی» است؛ شعاری که بیش از هر چیز بر وابستگی مستقیم آینده جوامع انسانی به سلامت اکوسیستم‌ها تأکید دارد.
۱۳ ذخیره‌گاه زیست‌کره در ایران؛ ۶ میلیون هکتار سرمایه طبیعی
بر اساس اطلاعات سازمان حفاظت محیط زیست، ایران دارای ۱۳ ذخیره‌گاه زیست‌کره در ۱۱ استان کشور و با وسعتی حدود ۶ میلیون هکتار است. این ذخیره‌گاه‌ها شامل ارسباران، ارژن و پریشان، کویر، توران، میانکاله، دریاچه ارومیه، کپه‌داغ، تنگ صیاد و سبزکوه، گنو، حرا، هامون، گلستان و دنا می‌شوند.
این مناطق بخشی از شبکه جهانی ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره یونسکو محسوب می‌شوند؛ شبکه‌ای که بر اساس اطلاعات ارائه‌شده ۷۸۴ ذخیره‌گاه در ۱۴۲ کشور جهان را دربر می‌گیرد. اهمیت این مناطق تنها به ارزش اکولوژیک آن‌ها محدود نمی‌شود بلکه نقش مهمی در مطالعات علمی، آموزش محیط زیست، حفظ دانش بومی و توسعه پایدار جوامع محلی دارند.
ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره؛ پناهگاه گونه‌های در معرض انقراض
ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره ایران علاوه بر برخورداری از اکوسیستم‌های ارزشمند جنگلی، کوهستانی، بیابانی و تالابی، زیستگاه شماری از گونه‌های نادر و در معرض خطر انقراض هستند؛ گونه‌هایی که بقای آن‌ها به تداوم سلامت زیستگاه‌های طبیعی وابستگی مستقیم دارد. از جمله مهم‌ترین این گونه‌ها می‌توان به یوزپلنگ آسیایی، پلنگ ایرانی، گورخر ایرانی، خرس سیاه آسیایی، فک خزری و برخی گونه‌های ارزشمند پرندگان مهاجر و بومی اشاره کرد.
برای مثال ذخیره‌گاه زیست‌کره توران در استان سمنان از مهم‌ترین زیستگاه‌های یوزپلنگ آسیایی در ایران به شمار می‌رود و نقشی کلیدی در بقای این گونه به‌شدت در معرض خطر انقراض دارد. همچنین ذخیره‌گاه‌هایی مانند میانکاله و ارومیه به دلیل اهمیت تالابی خود، میزبان گونه‌های متنوعی از پرندگان مهاجر هستند و ذخیره‌گاه حرا نیز از اکوسیستم‌های ارزشمند دریایی و ساحلی کشور حفاظت می‌کند.
اهمیت این مناطق زمانی بیشتر نمایان می‌شود که بدانیم تخریب زیستگاه، کاهش منابع آب، خشکسالی، تغییرات اقلیمی، شکار غیرمجاز و گسترش فعالیت‌های انسانی می‌تواند زنجیره حیات این گونه‌ها را با اختلال مواجه کند. در واقع حفاظت از ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره تنها حفاظت از محدوده‌ای جغرافیایی نیست بلکه تلاشی برای جلوگیری از انقراض گونه‌هایی است که بخشی از میراث طبیعی ایران و جهان محسوب می‌شوند.
تغییرات اقلیمی؛ تهدیدی فراتر از مرزهای حفاظتی
یکی از مهم‌ترین چالش‌های پیش روی ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره، تغییرات اقلیمی است. افزایش دمای زمین، تغییر الگوی بارش، خشکسالی‌های طولانی‌مدت، کاهش منابع آبی، افزایش آتش‌سوزی‌های طبیعی و تغییر پراکنش گونه‌های گیاهی و جانوری، همگی می‌توانند ساختار اکوسیستم‌های طبیعی را دستخوش تغییر کنند.
در چنین شرایطی حتی مناطقی که تحت حفاظت قرار دارند نیز از پیامدهای تغییرات اقلیمی در امان نیستند. کاهش منابع آب در تالاب‌ها، خشک‌شدن زیستگاه‌های آبی، افزایش فشار بر پوشش گیاهی و برهم خوردن تعادل میان گونه‌های جانوری از جمله پیامدهایی است که می‌تواند آینده ذخیره‌گاه‌های کشور را با چالش مواجه کند.
این تهدیدها برای ایران نیز صرفاً موضوعاتی دور از واقعیت نیستند. بر اساس آمار مطرح‌شده درباره خسارت‌های محیط زیستی، رقمی در حدود ۲۵ هزار میلیارد تومان (۲۵ همت) خسارت به محیط زیست گزارش شده است؛ رقمی که ضرورت توجه جدی‌تر به حفاظت از سرمایه‌های طبیعی و تقویت سازوکارهای مدیریت بحران‌های محیط زیستی را نشان می‌دهد.
نبود قانون اختصاصی؛ چالشی در مدیریت ذخیره‌گاه‌ها
یکی از مسائل مهم در حفاظت از ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره ایران، ضرورت تدوین چارچوب قانونی و مدیریتی مشخص برای این مناطق است. اگرچه بخش‌هایی از این ذخیره‌گاه‌ها در محدوده مناطق چهارگانه تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست قرار دارند و از قوانین حفاظتی برخوردارند اما مناطق حائل و بینابینی نیز بخش مهمی از ساختار ذخیره‌گاه‌ها را تشکیل می‌دهند که مدیریت آن‌ها نیازمند هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی و مشارکت جوامع محلی است.
علیرضا نجیمی – مدیرکل سابق دفتر مدیریت زیستگاه‌ها و امور مناطق سازمان حفاظت محیط زیست – پیش‌تر از برنامه این سازمان برای تهیه پیش‌نویس قانون مدیریت ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره خبر داده بود. به گفته وی، یکی از اهداف این اقدام، مشخص‌شدن وظایف دستگاه‌های مسئول، ایجاد انسجام در مدیریت مناطق و تقویت مشارکت جوامع بومی و محلی است.
در همین راستا، حمید ظهرابی – معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیط زیست – نیز از بررسی نهایی آیین‌نامه اجرایی ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره در کمیسیون حقوقی و قضایی دولت خبر داده است. این آیین‌نامه قرار است پس از طی مراحل قانونی و تصویب هیأت وزیران، چارچوب اختصاصی مدیریت این مناطق را مشخص کند.
اهمیت این آیین‌نامه از آن جهت است که ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره صرفاً مناطق ممنوعه برای فعالیت انسانی نیستند بلکه در الگوی مدیریتی آن‌ها سه محدوده اصلی شامل هسته مرکزی، منطقه حائل و منطقه بینابینی تعریف شده است. در این الگو، حفاظت از طبیعت باید در کنار فعالیت‌های اقتصادی پایدار، پژوهش و حفظ معیشت جوامع محلی دنبال شود.
راه‌اندازی شبکه ملی ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره
در این راستا کیانوش داوودی – مسئول ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره دفتر زیستگاه سازمان حفاظت محیط زیست – از راه‌اندازی شبکه ملی ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره خبر داد و به ایسنا گفت: در حال حاضر، شبکه ملی ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره راه‌اندازی شده است و روی پلتفرم‌های داخلی فعالیت می‌کند.
وی افزود: این شبکه بستری برای تبادل تجربه میان عشایر، روستاییان و حتی مسئولان محلی در ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره است. افراد و گروه‌های مختلف می‌توانند تجربه‌ها و روش‌های خود را در این بستر به اشتراک بگذارند و از دانش و راهکارهای یکدیگر بهره‌مند شوند.
مسئول ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره دفتر زیستگاه سازمان حفاظت محیط زیست تأکید کرد: راه‌اندازی این شبکه می‌تواند به تقویت ارتباط میان جوامع محلی، افزایش تبادل دانش و معرفی تجربه‌های موفق کمک کند.
وقتی تجربه‌های ارزشمند در مناطق مختلف ثبت شود و در اختیار دیگران قرار گیرد، امکان استفاده گسترده‌تر از آن‌ها برای حفاظت از طبیعت، مدیریت منابع طبیعی و افزایش تاب‌آوری در برابر تغییرات محیطی فراهم می‌شود.
داوودی در ادامه گفت: دانش بومی عشایر و روستاییان به‌ویژه در مناطق ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره، سرمایه‌ای ارزشمند است.
این دانش نه‌تنها حاصل تجربه‌های طولانی‌مدت زندگی در طبیعت است بلکه می‌تواند در مواجهه با چالش‌های امروز محیط زیست از جمله تغییر اقلیم، کمبود آب و تخریب مراتع، راهگشا باشد بنابراین شناسایی، ثبت، نگهداری و انتقال این تجربه‌ها باید به عنوان بخشی از برنامه‌های حفاظت از تنوع زیستی و مدیریت پایدار سرزمین مورد توجه قرار گیرد.
حفاظت از ذخیره‌گاه‌ها؛ مسئولیتی فراتر از سازمان محیط زیست
یکی از موضوعاتی که همچنان نیازمند توجه جدی است، تقویت مشارکت جوامع محلی در حفاظت از ذخیره‌گاه‌هاست.
مردمی که زندگی و معیشت آن‌ها با جنگل، مرتع، تالاب و منابع آبی پیوند خورده است، می‌توانند نقش مؤثری در حفاظت از این مناطق داشته باشند، مشروط بر آنکه سیاست‌های حفاظتی با نیازهای اقتصادی و اجتماعی آن‌ها هماهنگ باشد.
ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره برخلاف تصور عمومی، صرفاً مناطق حفاظت‌شده متعارف نیستند. این مناطق در نقاط مختلف جهان محل زندگی و فعالیت میلیون‌ها انسان هستند و می‌توانند بستری برای آزمودن الگوهای موفق همزیستی انسان و طبیعت باشند. در این الگو، توسعه اقتصادی و اجتماعی نه در تقابل با حفاظت محیط زیست، بلکه در پیوند با آن تعریف می‌شود.
اصل پنجاهم قانون اساسی نیز حفاظت از محیط زیست را وظیفه عمومی می‌داند. بر همین اساس، حفاظت از ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره نمی‌تواند تنها بر عهده سازمان حفاظت محیط زیست باشد و نیازمند همکاری دستگاه‌های اجرایی، دانشگاه‌ها، سازمان‌های مردم‌نهاد، جوامع بومی و محلی و مشارکت عمومی است.
در شرایطی که تغییرات اقلیمی، تخریب زیستگاه‌ها و پیامدهای جنگ و بحران‌های انسانی، طبیعت را بیش از گذشته تحت فشار قرار داده‌اند، ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره به پشتوانه‌ای مهم برای تاب‌آوری اکوسیستم‌ها تبدیل شده‌اند.
با این حال، ثبت جهانی این مناطق به‌تنهایی تضمین‌کننده بقای آن‌ها نیست. آنچه می‌تواند آینده این سرمایه‌های طبیعی را تضمین کند، مدیریت یکپارچه، قوانین کارآمد، تأمین اعتبارات حفاظتی و مشارکت واقعی مردم در حفاظت از طبیعت است.
سرمایه‌های طبیعی ایران، از جنگل‌های هیرکانی تا تالاب‌های میانکاله و هامون، میراثی نیستند که بتوان تخریب آن‌ها را جبران کرد. روز ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره فرصتی است تا بار دیگر یادآوری کنیم حفاظت از این مناطق، حفاظت از زندگی امروز و فردای ماست.
