به گزارش آوای اقتصاد
یکصد و بیست و هشتمین نشست مجمع شهرداران کلان‌شهرهای ایران به میزبانی یزد، صحنه طرح یکی از صریح‌ترین مواضع مدیریت شهری کشور درباره آینده شوراها، جایگاه شهرداری‌ها و نسبت دولت با نهادهای محلی بود؛ جایی که علیرضا زاکانی، شهردار تهران و رئیس مجمع شهرداران کلان‌شهرهای ایران، با نگاهی انتقادی اما همزمان همراه با تأکید بر همکاری با دولت، از چند مسئله بنیادین در ساختار اداره شهرهای کشور سخن گفت؛ از بلاتکلیفی انتخابات شوراها گرفته تا انحراف در اساس اتحادیه شهرداران، حذف مسیرهای دفاع از حقوق شهرداری‌ها در دولت، لزوم احیای مدیریت جامع شهری و ضرورت ورود فعال مدیریت شهری به حوزه معیشت مردم.
زاکانی در آغاز سخنان خود، با سلام و احترام به حاضران، محور اصلی گفت‌وگوی خود را مسائل اساسی و اثرگذار بر زندگی مردم معرفی کرد و گفت موضوعاتی که در این نشست مطرح شده، از جمله مسائل حساسی است که اگر به‌درستی درباره آن‌ها تصمیم‌گیری نشود، نه‌تنها نظام مدیریت شهری بلکه روند خدمت‌رسانی به مردم نیز با آسیب روبه‌رو خواهد شد.
ضرورت تعیین تکلیف فوری انتخابات شوراها
رئیس مجمع شهرداران کلان‌شهرهای ایران، نخستین محور سخنان خود را به موضوع انتخابات شوراهای اسلامی شهر و روستا اختصاص داد و با بیان این‌که ادامه بلاتکلیفی در این زمینه قابل قبول نیست، تأکید کرد که این مسئله باید هرچه سریع‌تر تعیین تکلیف شود.
او تصریح کرد که اکنون اصل مسئله این است که روشن شود انتخابات برگزار می‌شود یا نمی‌شود. از نگاه وی، اگر بنا بر برگزاری انتخابات باشد، اقتضائات، دشواری‌ها، محاسن و لوازم خاص خود را دارد و اگر هم قرار بر برگزار نشدن آن باشد، آن وضعیت نیز آثار و تبعات خاص خود را به همراه خواهد داشت. اما آنچه از همه خطرناک‌تر است، معلق ماندن تصمیم و استمرار فضای ابهام است.
زاکانی با لحنی هشدارآمیز گفت تبدیل شدن این مسئله به یک بحث دائمی رسانه‌ای، بنیان و شالوده کار را در مدیریت شهری متلاشی می‌کند. به گفته او، هنگامی که هر روز یک سخن، گمانه یا روایت تازه درباره انتخابات شوراها منتشر می‌شود، بدنه شوراها و شهرداری‌ها در وضعیت فرساینده‌ای قرار می‌گیرد و این امر به‌طور مستقیم بر روند خدمت‌رسانی اثر منفی می‌گذارد.
انتقاد از برخورد سیاسی با مسئله شوراها
شهردار تهران در ادامه، با اشاره به این‌که مسیر حقوقی و اداری این موضوع باید روشن و منضبط باشد، از غلبه رویکرد سیاسی بر این پرونده انتقاد کرد. او معتقد است در این‌جا نوعی مواجهه سیاسی شکل گرفته که به زیان کارآمدی مدیریت شهری تمام می‌شود.
وی در عین حال یادآور شد که شهرداران در این زمینه با محدودیت‌هایی در بیان موضع روبه‌رو هستند؛ زیرا هرگونه اظهار نظر مستقیم از سوی آنان ممکن است این‌گونه تعبیر شود که به دنبال حفظ موقعیت یا تمدید شرایط موجود هستند. از همین رو، زاکانی با ظرافت به نقش مهم مجلس، به‌ویژه کمیسیون امور داخلی کشور و شوراها، اشاره کرد و آن را در این مقطع بسیار اثرگذار دانست.
او گفت شوراها نقش مهمی دارند و کمیسیون امور داخلی کشور و شوراها نیز در این زمینه می‌تواند نقشی برجسته و مؤثر ایفا کند تا از ورود مسئله به حاشیه‌های فرساینده جلوگیری شود و تکلیف آن در چارچوبی روشن و قانونی مشخص شود.
تأکید بر همکاری حداکثری با دولت
زاکانی در بخش دیگری از سخنان خود، برای آن‌که انتقاداتش به‌عنوان تقابل با دولت تفسیر نشود، بر تجربه همکاری نزدیک میان شهرداری‌ها و دولت تأکید کرد. او گفت در این دوره، شاید بهترین سطح ارتباط میان کلان‌شهرها و دولت شکل گرفته است.
به گفته وی، هرچند تفاوت دیدگاه‌های سیاسی، فکری یا مدیریتی میان بخش‌های مختلف کشور طبیعی است، اما این تفاوت‌ها نباید به مانعی برای همکاری تبدیل شود. او تصریح کرد که نگاه مدیریت شهری باید محترمانه، همراه و مبتنی بر هم‌افزایی باشد و از همین رو، حتی در موارد اختلاف نظر نیز اصل بر همکاری و پیشبرد امور مردم است.
این تأکید، عملاً یک پیام دوگانه در دل خود داشت: از یک‌سو انتقاد به برخی روندها و تصمیمات، و از سوی دیگر اعلام آمادگی برای تداوم همکاری با دولت در مسیر حل مسائل کشور.
انتقاد صریح از روند شکل‌گیری اتحادیه شهرداران
یکی از مهم‌ترین و محوری‌ترین بخش‌های سخنان زاکانی، به موضوع اتحادیه شهرداران کشور اختصاص داشت؛ موضوعی که او با صراحت نسبت به آن موضع انتقادی گرفت.
وی با یادآوری این نکته که مجمع شهرداران کلان‌شهرهای ایران از سال هزار و سیصد و هفتاد و هشت شکل گرفته و نزدیک به سه دهه سابقه فعالیت دارد، گفت اکنون در روند تدوین ساختار جدید اتحادیه، نوعی انحراف از فلسفه اصلی این تشکل مشاهده می‌شود.
از نگاه زاکانی، اساس این اتحادیه باید بر نمایندگی واقعی شهرداری‌ها، تقویت مردم‌سالاری محلی و دفاع از حقوق مدیریت شهری استوار باشد، اما آنچه در روند فعلی دیده می‌شود، نوعی بازتولید تمرکزگرایی و غلبه اراده بخشی و اداری بر یک نهاد غیردولتی است.
او با انتقاد از این‌که در این روند، جایگاه واقعی کلان‌شهرها کمرنگ شده یا حتی نادیده گرفته شده است، هشدار داد که اگر اتحادیه شهرداران بر پایه چنین نگاهی شکل بگیرد، نه‌تنها به هدف اصلی خود نمی‌رسد بلکه به ساختاری کم‌اثر و دور از مأموریت واقعی خود تبدیل خواهد شد.
زاکانی تأکید کرد که روح اتحادیه شهرداران باید دفاع از مجموعه شهرداری‌های کشور به‌عنوان نهادی عمومی و غیردولتی باشد و این تشکل باید بتواند از منافع مدیریت شهری در سطح ملی صیانت کند، نه این‌که خود به بازوی تمرکزگرایی بدل شود.
پیگیری اصلاح مسیر اتحادیه در سطح ملی
رئیس مجمع شهرداران کلان‌شهرهای ایران همچنین اعلام کرد که این مسئله را در سطح ملی پیگیری خواهد کرد. او گفت این موضوع را به‌صورت جدی با مسئولان مربوط مطرح می‌کند و از مجلس و کمیسیون شوراها نیز انتظار دارد در حفظ هویت واقعی اتحادیه شهرداران نقش‌آفرینی کنند.
این بخش از سخنان زاکانی نشان می‌دهد که بحث اتحادیه شهرداران، از منظر او صرفاً یک اختلاف اداری یا شکلی نیست، بلکه به نسبت میان دولت و مدیریت شهری، میزان استقلال نهادهای محلی و امکان دفاع ساختاری از حقوق شهرها مربوط می‌شود.
شهرداری‌ها؛ نهادهایی با ظرفیت بی‌نظیر برای اداره شهر
زاکانی در ادامه با اشاره به ظرفیت عظیم شهرداری‌ها در کشور، گفت شهرهای ایران و شهرداری‌های آن‌ها از توانمندی‌هایی برخوردارند که باید بیش از گذشته مورد توجه قرار گیرد. او تأکید کرد که شهرداری‌ها امروز در بسیاری از حوزه‌ها بار اداره امور را بر دوش می‌کشند و در عمل فراتر از وظایف سنتی خود عمل می‌کنند.
وی با این حال یادآور شد که این ظرفیت بزرگ، بدون حمایت قانونی، سازمانی و اداری مناسب نمی‌تواند به شکلی کامل بروز یابد. از همین رو، بحث مدیریت جامع شهری، ساختار منابع انسانی و جایگاه شهرداری‌ها در نظام تصمیم‌گیری، از نگاه او اهمیت اساسی دارد.
حذف مسیر دفاع از حقوق شهرداری‌ها در دولت
یکی دیگر از نکات مهمی که زاکانی مطرح کرد، حذف کمیسیون ویژه مربوط به کلان‌شهرها در ساختار دولت بود. او گفت پیش‌تر مسیری برای طرح و پیگیری مسائل کلان‌شهرها در سطح دولت وجود داشت، اما این مسیر در سال‌های گذشته حذف شده و همین امر باعث شده امروز جایگاه روشنی برای دفاع منسجم از مسائل شوراها و شهرداری‌ها در درون دولت وجود نداشته باشد.
به گفته وی، وقتی چنین مجرایی از میان برداشته می‌شود، مطالبات مدیریت شهری و ظرفیت‌های آن نیز در سطوح بالای تصمیم‌گیری دچار ضعف نمایندگی می‌شود. این مسئله از منظر او، یکی از موانع مهم در مسیر توسعه عملکرد شهرداری‌ها و افزایش نقش‌آفرینی آنان در اداره کشور است.
ضرورت توجه به منابع انسانی و ساختار اداری شهرداری‌ها
شهردار تهران در ادامه، با اشاره به مشکلات ساختاری شهرداری‌ها، بر اهمیت مسائل تشکیلاتی، اداری و منابع انسانی تأکید کرد. او یادآور شد که شهرداری‌ها سال‌هاست در این حوزه با پیچیدگی‌ها، ناهماهنگی‌ها و محدودیت‌هایی مواجه‌اند و این وضعیت به آن‌ها آسیب می‌زند.
این بخش از سخنان زاکانی، همسو با دیگر دیدگاه‌های مطرح‌شده در نشست، نشان می‌داد که مسئله اصلاح ساختار اداری شهرداری‌ها، دیگر یک مطالبه محدود صنفی نیست، بلکه به یکی از پیش‌شرط‌های اصلی ارتقای کارآمدی مدیریت شهری تبدیل شده است.
معیشت مردم و نقش اجتماعی نوین شهرداری‌ها
زاکانی در بخش پایانی سخنان خود، بار دیگر بر اولویت معیشت مردم تأکید کرد و گفت در شرایط فعلی کشور، همه دستگاه‌ها باید به‌گونه‌ای عمل کنند که از فشارهای اقتصادی بر مردم کاسته شود. او تصریح کرد که شهرداری‌ها نیز می‌توانند و باید در این مسیر نقش‌آفرین باشند.
وی با اشاره به آنچه در حوزه معیشت و تنظیم بازار شهری تجربه شده، بر این باور بود که شهرداری‌ها نباید تنها به خدمات سنتی بسنده کنند، بلکه در چارچوب اختیارات و ظرفیت‌های خود باید برای کاهش فشار اقتصادی بر خانواده‌ها نیز اقدام کنند.
از نگاه او، صلاح کشور در همکاری، هم‌افزایی و عبور از حاشیه‌هاست و اگر این همدلی میان مجلس، دولت، شوراها و شهرداری‌ها شکل بگیرد، می‌توان از شرایط دشوار عبور کرد و ظرفیت مدیریت شهری را در خدمت رفاه عمومی قرار داد.
یزد؛ میزبان طرح دغدغه‌های ملی مدیریت شهری
سخنان زاکانی در یزد، فراتر از یک موضع‌گیری محلی یا محفلی بود. او در این نشست، هم به مشکلات جاری پرداخت، هم نسبت به پیامدهای سیاسی شدن مسائل مدیریت شهری هشدار داد، هم از ساختارهای در حال شکل‌گیری انتقاد کرد و هم بر ضرورت حفظ همکاری با دولت تأکید داشت.
از این منظر، سخنان او را می‌توان یکی از مهم‌ترین مواضع مطرح‌شده در این نشست دانست؛ سخنانی که در آن، هم دغدغه تداوم مردم‌سالاری محلی دیده می‌شد، هم نگرانی از تمرکزگرایی، هم دفاع از جایگاه شهرداری‌ها و هم تأکید بر مسئولیت اجتماعی آن‌ها در قبال زندگی مردم.
واکاوی و تحلیل :
سخنان علیرضا زاکانی در نشست مجمع شهرداران کلان‌شهرهای ایران، بیش از آن‌که یک سخنرانی تشریفاتی باشد، نوعی بیانیه راهبردی مدیریت شهری درباره چهار مسئله بنیادی کشور بود: ثبات نهادی شوراها، استقلال ساختاری شهرداری‌ها، مقابله با تمرکزگرایی و گسترش کارکرد اجتماعی مدیریت شهری.
۱. انتخابات شوراها؛ مسئله‌ای فراتر از زمان‌بندی
نخستین نکته مهم در سخنان زاکانی این است که او موضوع انتخابات شوراها را صرفاً یک مسئله اجرایی یا تقویمی نمی‌بیند، بلکه آن را به ثبات نهادی مدیریت شهری گره می‌زند. وقتی او از «متلاشی شدن شالوده کار» سخن می‌گوید، در واقع هشدار می‌دهد که تداوم ابهام، اعتماد درونی سازمان‌های مدیریت شهری را کاهش می‌دهد و فرایندهای تصمیم‌سازی را فرسوده می‌کند.
۲. نقد تمرکزگرایی در پوشش اتحادیه‌سازی
دومین محور راهبردی سخنان او، نقد صریح به روند شکل‌گیری اتحادیه شهرداران است. اهمیت این بخش در آن است که زاکانی صرفاً به ضعف اجرایی اشاره نمی‌کند، بلکه هشدار می‌دهد ممکن است نهادی که باید مدافع شهرداری‌ها باشد، خود به بازتولیدکننده تمرکزگرایی تبدیل شود. این تحلیل، از نظر حکمرانی شهری بسیار مهم است؛ زیرا نشان می‌دهد نبرد اصلی در مدیریت شهری، فقط بر سر اختیارات نیست، بلکه بر سر ماهیت نهاد نماینده شهرها نیز هست.
۳. غیبت نهاد پشتیبان مدیریت شهری در دولت
اشاره زاکانی به حذف مسیر ویژه کلان‌شهرها در ساختار دولت، بیانگر خلأیی نهادی است. مدیریت شهری بدون داشتن یک کانال رسمی در سطح عالی تصمیم‌گیری، ناچار است مطالبات خود را به‌صورت پراکنده پیگیری کند. این مسئله از منظر کارآمدی حکمرانی، به معنای ضعف در نمایندگی ساختاری شهرها در دولت است.
۴. شهرداری به‌عنوان نهاد اجتماعی، نه فقط خدماتی
بخش مهم دیگری از سخنان زاکانی، تأکید بر معیشت مردم است. این موضع، بیانگر دگرگونی در تصور از نقش شهرداری است. در این نگاه، شهرداری فقط نهاد ارائه‌دهنده خدمات عمرانی نیست، بلکه بخشی از شبکه حمایت اجتماعی و تنظیم‌گری محلی نیز به‌شمار می‌رود. این برداشت، اگر تقویت شود، می‌تواند آینده مدیریت شهری ایران را به‌سمت نقش‌آفرینی گسترده‌تر در زندگی روزمره شهروندان سوق دهد.
۵. راهبرد همزمان انتقاد و همکاری
ویژگی مهم سخنان زاکانی، جمع میان دو رویکرد به ظاهر متضاد است: انتقاد ساختاری و تأکید بر همکاری با دولت. این ترکیب نشان می‌دهد او می‌کوشد از یک‌سو هشدارهای لازم را درباره اشکالات نهادی مطرح کند و از سوی دیگر، مدیریت شهری را در موضع تقابل با دولت قرار ندهد. این رویکرد، از نظر سیاسی و اجرایی، تلاشی برای حفظ امکان اثرگذاری در عین بیان انتقاد است.
جمع‌بندی
سخنان علیرضا زاکانی در نشست یزد را باید یکی از صریح‌ترین و مهم‌ترین مواضع اخیر در حوزه مدیریت شهری کشور دانست. او در این سخنان، از بلاتکلیفی انتخابات شوراها به‌عنوان عاملی آسیب‌زا برای ثبات مدیریت شهری یاد کرد، با سیاسی شدن این مسئله مخالفت ورزید، نسبت به انحراف در روند شکل‌گیری اتحادیه شهرداران هشدار داد، حذف جایگاه دفاع از حقوق شهرداری‌ها در ساختار دولت را یک خلأ جدی دانست و در نهایت بر ضرورت استفاده از ظرفیت شهرداری‌ها برای کمک به معیشت مردم تأکید کرد.
در لایه‌ای عمیق‌تر، این سخنان نشان داد که مسئله امروز شهرهای ایران، تنها اداره خدمات روزمره نیست؛ بلکه پرسش اصلی، چگونگی بازتعریف نسبت دولت، شورا، شهرداری و مردم در ساختار حکمرانی کشور است. اگر این نسبت به‌درستی تنظیم نشود، نه شوراها از ثبات لازم برخوردار خواهند شد، نه شهرداری‌ها از استقلال و توان کافی بهره‌مند می‌شوند و نه مردم از همه ظرفیت‌های مدیریت شهری منتفع خواهند شد.
از این رو، سخنان زاکانی را می‌توان تلاشی برای دفاع از نهاد مدیریت شهری در برابر ابهام، تمرکزگرایی و فرسایش نهادی دانست؛ تلاشی که در عین انتقاد، همچنان بر همکاری ملی برای حل مسائل کشور پای می‌فشارد.
