به گزارش آوای اقتصاد
۱. جایگاه کلان اقتصادی دامپروری در تولید ناخالص داخلی (GDP) استان
مهندس مهدی عبدالحسینی‌زاده مدیر امور دام جهاد کشاورزی استان یزد ؛ با ارائه آمارهای پایه اقتصادی بخش کشاورزی و دامپروری اظهار داشت:
بر اساس آخرین آمارهای رسمی و مستند در پایان سال ۱۴۰۲، کل تولیدات بخش کشاورزی و دامی استان یزد به رقمی بالغ بر یک میلیون و ۸۰۰ هزار تن می‌رسد. ارزش اقتصادی این حجم از تولیدات معادل ۱۴۰ هزار میلیارد تومان (۱۴۰ همت) برآورد شده است. بخش کشاورزی در مجموع حدود ۷.۹ درصد از کل تولید ناخالص داخلی (GDP) استان یزد را به خود اختصاص داده است.
وی با اشاره به وزن و جایگاه زیربخش دام و طیور تصریح کرد:
از مجموع یک میلیون و ۸۰۰ هزار تن محصولات کشاورزی استان، حدود ۳۷۴ تا ۳۷۵ هزار تن به محصولات دام و طیور تعلق دارد. به بیانی دیگر، دام و طیور با آنکه ۲۵ درصد از وزن فیزیکی تولیدات کشاورزی استان را تشکیل می‌دهد، اما حدود ۳۰ تا ۳۵ درصد از ارزش‌افزوده ناخالص کشاورزی (سهم ۷.۹ درصدی در تولید ناخالص داخلی استان) را پوشش می‌دهد که این امر نشان‌دهنده چگالی و ارزش اقتصادی بالای فرآورده‌های دامی در اقتصاد استان است.
۲. وضعیت صنعت شیر و دام سنگین؛ برابری بهره‌وری با اتحادیه اروپا
مدیر امور دام جهاد کشاورزی یزد با تبیین آمار تولید شیر خام و شاخص‌های بهره‌وری گفت:
- جمعیت و سرانه مصرف: با در نظر گرفتن جمعیت یک میلیون و ۲۰۰ هزار نفری استان یزد و سرانه مصرف سالانه ۱۲۰ کیلوگرم به ازای هر نفر، سالانه حدود ۲۲۵ هزار تن شیر گاو صنعتی و نزدیک به ۱۰ هزار تن شیر گوسفند و بز در استان تولید می‌شود.
- مازاد تولید و صادرات: تقریباً ۵۰ درصد از شیر تولیدی استان یزد مازاد بر نیاز مصرف داخلی است که به صورت شیر خام، شیرخشک یا فرآورده به کارخانجات لبنی معتبر در خارج از استان صادر می‌گردد.
- ضریب تبدیل ممتاز خوراک به شیر: در حال حاضر کمیت تولید شیر باثبات است و تمرکز اصلی بر ارتقای بهره‌وری و کیفیت قرار دارد. ضریب تبدیل خوراک به شیر در گاوداری‌های مدرن و صنعتی استان یزد به ۰.۷۵ تا ۰.۸ رسیده است. این بازدهی با استانداردهای دامداری‌های صنعتی اتحادیه اروپا برابری می‌کند؛ دستاوردی بزرگ که در شرایط سخت آب‌وهوایی و کویری یزد حاصل شده است.
- فناوری‌های نوین و آسایش دام: اقداماتی نظیر مکانیزه‌سازی گاوداری‌ها، تجهیز سالن‌ها به سامانه‌های پد، فن و هواکش‌های پیشرفته جهت کاهش استرس گرمایی، استفاده از فیدرمیکسرها (خوراک‌ریزهای متحرک مکانیکی)، فرمولاسیون مویرگی جیره غذایی و ارتقای بهداشت آب شرب دامداری‌ها از طریق انتقال آب پایدار و سالم (جلوگیری از ورود آب روباز قنات و جوی به مخازن) پیگیری و اجرا می‌شود.
- نظارت آزمایشگاهی بر کارخانجات خوراک: کارخانجات فعال خوراک دام در سطح استان به‌طور پیوسته توسط کارشناسان جهاد کشاورزی در شهرستان‌ها نمونه‌برداری می‌شوند. این نمونه‌ها در آزمایشگاه همکار آنالیز کیفی و فیزیکی شده و نتایج جهت اصلاح و ارتقای استانداردها در اختیار تولیدکنندگان و بهره‌برداران قرار می‌گیرد.
۳. تراز گوشت قرمز؛ مازاد گوشت گوساله و دلایل کسری گوشت گوسفندی
عبدالحسینی‌زاده در تشریح وضعیت گوشت قرمز استان بیان کرد:
- تولید گوشت گوساله: مجموع تولید سالانه گوشت قرمز استان حدود ۱۷.۹ تا ۱۸ هزار تن است که بین ۱۱ هزار و ۳۰۰ تا ۱۱ هزار و ۴۰۰ تن آن مربوط به گوشت گاو و گوساله است. استان یزد در این بخش خودکفا بوده و بین ۵۰ تا ۶۰ درصد گوشت گوساله تولیدی استان، مازاد بر مصرف بومی است و به سایر نقاط کشور صادر می‌شود.
- کسری گوشت گوسفند و بز: سالانه حدود ۶ هزار و ۵۰۰ تن گوشت گوسفند و بز در یزد تولید می‌شود، در حالی که نیاز مصرفی استان بالاتر بوده و با کسری ۳ هزار تنی در سال مواجه هستیم.
- ریشه‌یابی کسری: اساس دامداری سنتی سبک در ایران همواره متکی بر چرا در مراتع طبیعی بوده است. به دنبال خشکسالی‌های پیاپی، فقر شدید مراتع کویری و به‌ویژه حذف ارز ترجیحی در سال ۱۴۰۱ و افزایش شدید قیمت خوراک دستی، نگهداری نژادهای کم‌تولید بومی (نظیر نژاد بلوچی سازگار با اقلیم که دست و پای سیاه و جثه کوچک دارند) در سیستم بسته فاقد توجیه اقتصادی شد؛ چراکه این نژادها سالانه تنها یک‌بار زایش داشته و راندمان زایش آن‌ها در هر ۱۰۰ میش، نهایتاً ۷۰ تا ۸۰ درصد (یا در شرایط بسیار مطلوب ۱۱۰ تا ۱۱۵ بره) است و هزینه خوراک دستی را جبران نمی‌کند.
۴. مگافارم‌های پرورشی دام سبک؛ جهش ژنتیکی و چندقلوزایی در سامانه بسته
مدیر امور دام یزد راهکار پایدار عبور از کسری گوشت قرمز را راه‌اندازی «مگافارم‌های پرورش گوسفند داشتی پرتولید» دانست و تشریح کرد:
- ویژگی‌های دام سبک پرتولید: این نژادها هر ۸ ماه یک‌بار زایش دارند و به ازای هر ۱۰۰ رأس میش، بین ۱۸۰ تا ۲۰۰ رأس بره تولید می‌کنند (راندمان زایش ۱۸۰ تا ۲۰۰ درصدی نسبت به نرخ ۷۰ تا ۸۰ درصدی دام سنتی) و علاوه بر آن از بازدهی مناسب شیر برخوردارند که نگهداری در محیط‌های بسته و صنعتی را کاملاً اقتصادی می‌کند.
- تنوع نژادی مگافارم‌ها:۱. نژادهای خالص خارجی موجود در کشور و استان: شامل میش‌های لاکن (Lacaune)، ایست‌فریزن (East Friesian) و رومانف (Romanov) و در بخش بز، نژادهای شیری مورسیا (Murciano-Granadina)، سانن و آلپاین.۲. نژادهای اصلاح‌شده داخلی ژن‌دار: مانند نژادهای درشت‌جثه «افشاری» و «شال» ژن‌دار که حاصل طرح تحقیقاتی دانشگاه زنجان از سال ۱۳۸۴ است. در این شیوه، بدون تغییر هویت نژاد ایرانی و تنها با روش تلاقی برگشتی (Backcross) متوالی و کنترل هم‌خونی، ژن چندقلوزایی (مانند ژن نژاد بورولا و اسف) در نژاد افشاری و شال تثبیت شده است. این دام‌های ژن‌دار هموزیگوت و هتروزیگوت، کاملاً با بوم ایران سازگار بوده، زایش هشت‌ماهه با نرخ دوقلو و سه‌قلوزایی بالا دارند و با شیردهی مناسب، بره‌های متولدشده را پرورش می‌دهند.
- افق طرح و اقدامات اجرایی: برنامه بلندمدت استان پرورش ۱۲۰ هزار رأس دام سبک پرتولید در این مجتمع‌هاست تا بره‌های تولیدی به واحدهای پرواربندی هدایت شده و بخشی از دام‌های مولد سرنژادی نیز به گله‌های روستایی و عشایری تزریق گردند.
- جذب متقاضیان و جانمایی زمین: جلسات هماهنگی به‌طور مرتب در استانداری برگزار می‌شود. تاکنون برای ۷۲ هزار رأس دام مولد، سرمایه‌گذار و متقاضی قطعی جذب شده و جانمایی زمین در قالب ۱۷ تا ۱۸ واحد (هر واحد با ظرفیت پایه ۲ هزار و ۵۰۰ رأس مولد که به ۵ هزار رأس با بره‌ها می‌رسد) با رعایت حریم‌های منابع طبیعی، محیط زیست و خطوط مسیل به انجام رسیده است. اولویت تخصیص آب پایدار، زمین و تسهیلات حمایتی برای این مگافارم‌ها در حال اجراست.
۵. صنعت شترداری؛ مدیریت هوشمند ماهواره‌ای و پایش سوانح
عبدالحسینی‌زاده به تشریح جایگاه شترداری در سند راهبردی یزد نوین و توسعه اکولوژیک پرداخت:
- جمعیت و رتبه کشوری: استان یزد با دارا بودن ۱۵ هزار نفر شتر، رتبه سوم کشور را در اختیار دارد و سالانه حدود ۸۵۰ تن گوشت شتر باکیفیت تولید می‌کند.
- ابتکار دانش‌بنیان در پایش سوانح ریلی و جاده‌ای: به دلیل تکرار حوادث برخورد شترها با قطارها و خودروها در کویر، با همکاری مرکز تحقیقات کشاورزی و یک شرکت دانش‌بنیان، برای نخستین بار در کشور نرم‌افزار و سامانه ردیابی ماهواره‌ای طراحی شد. با نصب سامانه جی‌پی‌اس و ردیاب بر روی «لوک» (شتر نر پیشرو که گله‌های ۴۰ تا ۵۰ نفری ماده را هدایت می‌کند)، محدوده خطرزای حریم جاده‌ها و ریل راه‌آهن (مثلاً تا شعاع یک کیلومتری) تعریف شده است. به محض نزدیک شدن گله به این حریم، پیامک‌های هشدار لحظه‌ای بر روی تلفن همراه ساربان، مالک شتر و حتی نزدیک‌ترین پاسگاه انتظامی ارسال می‌شود تا پیش از وقوع سانحه، گله بازگردانده شود. این فناوری همچنین نقش مهمی در پیشگیری از سرقت شترها دارد.
- تعدیل هم‌خونی ژنتیکی: با تخصیص اعتبارات ملی میان شهرستان‌های عمده شترداری شامل اردکان، بافق، بهاباد، مهریز و خاتم و مروست، لوک‌های اصلاح‌نژادی از سایر استان‌ها خریداری و وارد گله‌ها شده تا پدیده هم‌خونی در جمعیت شتر استان مهار شود.
- سرشماری هوشمند در مهریز و ساغند: قرارداد جدیدی با شرکت‌های فناوری برای نصب پلاک‌ها و تگ‌های هوشمند تصویری جهت شمارش و شناسایی شترها در مراتع ساغند و مهریز منعقد گردیده تا پایش جمعیتی و امور بیمه‌ای گله‌ها در کویر مکانیزه شود.
- فرهنگ‌سازی مصرف گوشت شتر: میانگین سرانه مصرف سالانه گوشت قرمز در کشور حدود ۱۱ کیلوگرم به ازای هر نفر است (حدود ۷۰ درصد گوسفندی و ۳۰ درصد گوساله و سایر). با وجود ظرفیت بالای یزد، سهم گوشت شتر در کشتارگاه‌های استان زیر ۲ درصد است. باورهای سنتی نادرست گذشته مانع رغبت بوده، اما در سال‌های اخیر تقاضا رو به افزایش است. قیمت گوشت شتر بسیار مناسب‌تر و اقتصادی‌تر از گوشت گوسفند است و افزایش مصرف آن، گامی مؤثر در سلامت خانوار و بهره‌وری اقتصادی خواهد بود.
۶. پیشتازی در پرورش اسب و پایتختی اسب اصیل عرب
مدیر امور دام جهاد کشاورزی یزد در بخش پایانی به دستاوردهای صنعت اسب اشاره کرد:
- ظرفیت و زیرساخت‌ها: استان یزد با استقرار بیش از ۴۰۰ باشگاه و مرکز پرورش اسب، بیش از ۱۱ هزار رأس اسب را نگهداری و مدیریت می‌کند.
- رتبه نخست کشور در اسب اصیل عرب: یزد با برخورداری از ۷ هزار رأس اسب اصیل عرب، جایگاه نخست و قطب بلامنازع اصلاح‌نژاد، نگهداری و ورزش اسب عرب در سطح کشور را به خود اختصاص داده است.
- واگذاری امور هویت‌گذاری: امور مربوط به تبارنامه، شناسایی، صدور گذرنامه و نصب میکروچیپ اسب‌ها به هیئت سوارکاری واگذار شده و جهاد کشاورزی بر نظارت، تسهیل‌گری سرمایه‌گذاری و پیگیری زیرساخت‌های کلان این صنعت تمرکز دارد.
جمع‌بندی
سخنان مهندس مهدی عبدالحسینی‌زاده نشان‌دهنده تغییر جهت بنیادین دامداری یزد از شیوه‌های متکی بر مرتع به سمت فناوری‌های مدرن، دامپروری بسته، اصلاح ساختار ژنتیکی و پایش‌های دیجیتال است. تولید بیش از ۳۷۴ هزار تن فرآورده دامی، صادرات ۵۰ درصدی شیر و گوشت گوساله، طرح‌ریزی مگافارم‌های ۱۲۰ هزار رأسی چندقلوزا، مهار سوانح شترها با ردگیری ماهواره‌ای و پایتختی صنعت اسب عرب، مؤید آن است که یزد بر محدودیت‌های طبیعی غلبه کرده و الگویی کارآمد از پایداری امنیت غذایی را در دل کویر بنا نهاده است.
