به گزارش آوای اقتصاد
به نقل از ایسنا در شرایطی که آموزش و یادگیری برای دانش‌آموزان با حضور مستمر در مدرسه همراه است، در مناطق عشایری، فاصله‌های جغرافیایی، کوچ خانوادگی و پراکندگی محل سکونت در مناطق صعب العبور می‌تواند شکل متفاوتی به آموزش بدهد. از همین رو، فراهم کردن امکان تحصیل در طول کوچ، هماهنگی برنامه آموزشی با زمان جابه‌جایی خانواده‌ها و دسترسی به معلمان آشنا با زیست‌بوم عشایری، از جمله موضوعاتی است که در تحقق عدالت آموزشی اهمیت دارد.
بر اساس آمار اعلام‌شده از سوی معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش حدود ۲۱۱ هزار دانش‌آموز در بیش از ۷۰۰۰ مدرسه عشایری کشور تحصیل می‌کنند. این مدارس با وجود شرایط متفاوت جغرافیایی و جمعیتی، مسئولیت آموزش دانش‌آموزانی را بر عهده دارند که دسترسی آن‌ها به امکانات آموزشی، به اقتضائات زندگی عشایری وابسته است.
این درحالیست که به گفته وزیر آموزش و پرورش ۱۰۴ مدرسه عشایری تک دانش‌آموزی داریم که افتخاری برای نظام جمهوری اسلامی ایران به شمار می‌رود. همچنین تعداد مدارس روستایی هم از ۱۰۰۰ مدرسه رد می‌شود.
مدرسه در مسیر کوچ؛ آموزش متناسب با سبک زندگی عشایر
آموزش عشایری را نمی‌توان صرفاً با تعداد مدارس و کلاس‌های درس سنجید؛ چراکه در این مناطق، مدرسه باید خود را با شرایط زندگی دانش‌آموزان نیز تطبیق دهد. در برخی مناطق، جمعیت کم دانش‌آموزان موجب شکل‌گیری کلاس‌های چندپایه شده است؛ کلاس‌هایی که در آن‌ها دانش‌آموزان پایه‌های مختلف تحصیلی در یک فضای آموزشی و زیر نظر یک معلم درس می‌خوانند.
در کنار این شیوه، مدارس سیار نیز در مناطقی که جابه‌جایی و پراکندگی جمعیت امکان دسترسی آسان به مدارس ثابت را محدود می‌کند، نقش مهمی در استمرار آموزش دارند. همچنین در برخی مناطق، امکان ادامه تحصیل دانش‌آموزان در محل استقرار خانواده‌های عشایری فراهم شده است تا کوچ به معنای دور ماندن از مدرسه نباشد.
اینگونه که معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش می‌گوید فراهم کردن حق آموزش برای همه فرزندان ایران، از جمله مأموریت‌های نظام آموزشی است و مدارس عشایری نمادی از تلاش برای تحقق عدالت آموزشی و ایجاد فرصت دسترسی برای کودکان این مناطق به شمار می‌روند.
سرانه مدارس عشایری سه برابر سرانه مدارس عادی است و اعتبار کیفیت‌بخشی به این مدارس نیز ۱۳ برابر شده است؛ اعتباری که در کنار تأمین نیروی انسانی و امکانات آموزشی، از جمله مؤلفه‌های مورد توجه در حمایت از مدارس عشایری محسوب می‌شود.
چالش معلم؛ از تأمین نیرو تا ماندگاری در مناطق عشایری
یکی از مسائل مهم در آموزش عشایری، تأمین معلمانی است که علاوه بر برخورداری از توانایی آموزشی، با شرایط زندگی و فرهنگ جامعه عشایری نیز آشنا باشند. حضور معلم در این مناطق صرفاً به تدریس در کلاس محدود نمی‌شود و آشنایی با شرایط جغرافیایی، سبک زندگی خانواده‌ها و اقتضائات کوچ می‌تواند در استمرار فعالیت آموزشی نقش داشته باشد.
در گذشته با وجود اختصاص سهمیه برای خدمت در مناطق عشایری، توجه کافی به جذب نیرو از میان دانش‌آموزان این مناطق نشده بود. ناآشنایی برخی نیروهای جذب‌شده با زیست‌بوم عشایری، بر ماندگاری آن‌ها در این مناطق تأثیر گذاشته، بر همین اساس، هماهنگی با سازمان امور عشایر و حمایت معاونت توسعه روستایی ریاست‌جمهوری برای جذب معلمان از میان دانش‌آموزان عشایری در دستور کار قرار گرفت، این گفته معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش است؛ رویکردی که می‌تواند به تقویت ارتباط مدرسه با جامعه محلی و افزایش ماندگاری نیروی انسانی کمک کند.
چهارمحال‌وبختیاری؛ آموزش در همراهی با کوچ
اهمیت هماهنگی آموزش با شرایط زندگی عشایری را می‌توان در چهارمحال‌وبختیاری نیز مشاهده کرد؛ استانی که در آن، بخشی از دانش‌آموزان عشایری در جریان جابه‌جایی خانواده‌ها با تغییر محل سکونت مواجه می‌شوند و تداوم تحصیل آن‌ها نیازمند برنامه‌ریزی متناسب با تقویم کوچ است.
به گفته رئیس اداره آموزش و پرورش عشایری چهارمحال‌وبختیاری حدود ۷۹۵۲ دانش‌آموز عشایری در استان تحصیل می‌کنند و ۱۰۵ مدرسه ابتدایی، ۲۵ مدرسه متوسطه اول، ۱۳ مدرسه متوسطه دوم و ۱۴ هنرستان در حوزه آموزش عشایری فعالیت دارند. همچنین تعداد مدارس سیار عشایری استان ۱۶ مدرسه است که دانش‌آموزان مناطق عشایرنشین تحت پوشش آموزشی قرار دارند. بیشترین مدارس عشایری این استان در شهرستان لردگان و در نزدیکی خوزستان واقع شده‌اند.
در این استان، برنامه‌ریزی آموزشی با توجه به زمان کوچ انجام می‌شود؛ به‌گونه‌ای که زمان آغاز و پایان فعالیت مدارس با تقویم کوچ هماهنگ است و دانش‌آموزان عشایری در دوره میان‌کوچ نیز از پوشش تحصیلی برخوردارند. این هماهنگی از آن جهت اهمیت دارد که جابه‌جایی محل زندگی خانواده‌ها نباید به قطع ارتباط دانش‌آموز با مدرسه یا عقب‌ماندگی تحصیلی او منجر شود. در واقع، آموزش عشایری زمانی می‌تواند پاسخگوی نیازهای دانش‌آموزان باشد که برنامه‌ریزی آموزشی، شرایط واقعی زندگی آنان را در نظر بگیرد.
از مدارس ابتدایی تا هنرستان‌ها؛ ضرورت تداوم مسیر تحصیل
دسترسی به آموزش در دوره ابتدایی، تنها بخشی از نیازهای دانش‌آموزان عشایری است. ادامه تحصیل در دوره متوسطه، امکان انتخاب رشته‌های متنوع و دسترسی به آموزش‌های فنی و مهارتی نیز در ایجاد فرصت‌های برابر آموزشی اهمیت دارد. بر اساس اعلام معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش، تعداد هنرستان‌های عشایری کشور از ۱۳۱ به ۱۶۷ هنرستان افزایش یافته است. همچنین ۲۷۶ مدرسه شبانه‌روزی عشایری برای دانش‌آموزان دختر و پسر دوره متوسطه فعالیت می‌کنند.
با این حال، توسعه آموزش متوسطه باید متناسب با شرایط جغرافیایی، نیازهای دانش‌آموزان و امکان دسترسی آن‌ها به رشته‌های تحصیلی مورد علاقه‌شان دنبال شود. مدارس شبانه‌روزی برای دانش‌آموزانی که امکان دسترسی مستمر به مدارس ثابت را ندارند، یکی از راهکارهای ادامه تحصیل به شمار می‌رود، اما در این میان چالش ریزش آمار دانش‌آموزان عشایری از مقطع ابتدایی به متوسطه به خصوص در میان دانش‌آموزان دختر بسیار حائز اهمیت است. موضوعی که علی تیرگیر معلم عشایر در گفت‌وگو با ایسنا، به آن پرداخته است.
کمبود مدرسه و معلم در مناطق عشایری صعب‌العبور
لزوم توجه به ایجاد ظرفیت تحصیل در مقطع متوسطه
تیرگیر با تأیید ریزش آمار دانش‌آموزان عشایری در گذار از مقطع ابتدایی به متوسطه اول و از متوسطه اول به دوم، اظهار کرد: این ریزش به‌ویژه در میان دختران عشایری شدت بیشتری دارد و یکی از مهم‌ترین دلایل آن، نبود زیرساخت‌های کافی آموزشی است؛ زیرساخت‌هایی که هم به فضای فیزیکی مدرسه و هم به تأمین نیروی انسانی متخصص مربوط می‌شود.
وی با بیان اینکه پراکندگی جمعیت عشایری، کم‌جمعیت بودن برخی مناطق و دشواری دسترسی به این مناطق از جمله عواملی است که تأمین امکانات آموزشی را با چالش مواجه می‌کند، افزود: به نظر می‌رسد تاکنون ضرورت ایجاد ظرفیت کافی برای تحصیل دانش‌آموزان عشایری در دوره متوسطه اول و دوم، متناسب با نیاز این دانش‌آموزان، به اندازه کافی مورد توجه قرار نگرفته است.
این معلم عشایری ادامه داد: یکی از راهکارهای جلوگیری از ترک تحصیل، به‌ویژه در متوسطه اول، استفاده از ظرفیت مدارس چندپایه است؛ راهکاری که می‌تواند در مناطقی با جمعیت دانش‌آموزی محدود، بخشی از کمبود امکانات آموزشی را جبران کند.
دانش‌آموز عشایری؛ میان تحصیل و کمک به معیشت خانواده
تیرگیر با اشاره به نقش شرایط اقتصادی در ترک تحصیل دانش‌آموزان عشایری گفت: دانش‌آموزان در بسیاری از خانواده‌های عشایری بخشی از نیروی کار و کمک‌حال خانواده محسوب می‌شوند. به همین دلیل، برخی از دانش‌آموزان پسر به‌دلیل مشکلات اقتصادی ناچار می‌شوند تحصیل را رها کنند، در کارهای خانواده به پدر خود کمک کنند یا برای کسب درآمد و تأمین معاش به شهرهای اطراف مهاجرت کنند.
وی با جمع‌بندی عوامل مؤثر بر ریزش تحصیلی دانش‌آموزان عشایری اظهار کرد: از یک سو با کمبود زیرساخت‌های آموزشی، فضای مدرسه و نیروی انسانی متخصص مواجه هستیم و از سوی دیگر، وضعیت اقتصادی خانواده‌ها موجب می‌شود برخی دانش‌آموزان برای کمک به تأمین هزینه‌های زندگی، ادامه تحصیل را کنار بگذارند.
دختران عشایری با موانع بیشتری برای ادامه تحصیل مواجه‌اند
این معلم عشایری با اشاره به شرایط متفاوت دختران عشایری توضیح داد: برای این دانش‌آموزان، علاوه بر کمبود امکانات آموزشی، موانع فرهنگی و خانوادگی نیز وجود دارد. در مناطقی که مدرسه متوسطه در محل زندگی دانش‌آموز وجود ندارد، دختران باید برای ادامه تحصیل به مناطق دیگر بروند؛ اما برخی خانواده‌ها به دلایل فرهنگی، تعصبات خانوادگی یا مشکلات اقتصادی، با این موضوع موافقت نمی‌کنند. در چنین شرایطی، احتمال ادامه تحصیل دختران کاهش پیدا می‌کند و نبود مدرسه در دسترس، به عاملی برای بازماندن آن‌ها از تحصیل تبدیل می‌شود.
تعداد مدارس شبانه‌روزی پاسخگوی پذیرش همه دانش‌آموزان نیست
تیرگیر با اشاره به وجود مدارس شبانه‌روزی عشایری در مقاطع متوسطه اول و دوم گفت: اگرچه این مدارس برای فراهم کردن امکان ادامه تحصیل دانش‌آموزان مناطق عشایری ایجاد شده‌اند، اما ظرفیت فعلی آن‌ها پاسخگوی تعداد دانش‌آموزانی نیست. برای مثال، ممکن است ظرفیت یک مدرسه شبانه‌روزی ۵۰۰ دانش‌آموز باشد، اما ۷۰۰ دانش‌آموز در آن پذیرش شوند و در مقابل، ۵۰۰۰ دانش‌آموزان نیز پشت درهای این مدارس هستند. این وضعیت نشان می‌دهد ظرفیت مدارس شبانه‌روزی عشایری باید متناسب با نیاز واقعی دانش‌آموزان افزایش پیدا کند.
این معلم عشایری با تأکید بر اینکه مشکل تنها به تعداد مدارس محدود نمی‌شود، ادامه داد: کیفیت آموزش و شرایط رفاهی دانش‌آموزان نیز اهمیت زیادی دارد. دانش‌آموزی که برای ادامه تحصیل به مدرسه شبانه‌روزی می‌رود، نباید ناچار باشد وسایل اولیه یا بخشی از مواد غذایی مورد نیاز خود را از خانه ببرد یا برای استفاده از امکانات مدرسه هزینه‌های اضافی پرداخت کند.
وی با اشاره به هزینه‌های رفت‌وآمد دانش‌آموزان میان محل زندگی و مدرسه گفت: رفت‌وآمدهای هفتگی، به‌ویژه برای دانش‌آموزانی که باید چند روز در مدرسه بمانند و در پایان هفته به خانه بازگردند، هزینه‌هایی به خانواده تحمیل می‌کند. بنابراین، هم توسعه فضای فیزیکی مدارس و هم ارتقای کیفیت خدمات آموزشی و رفاهی آن‌ها باید مورد توجه قرار گیرد.
توسعه مدارس عشایری؛ ضرورتی برای تحقق عدالت آموزشی
تیرگیر با تأکید بر ضرورت توسعه کمی و کیفی مدارس عشایری در دوره متوسطه اول و دوم اظهار کرد: یکی از سیاست‌های اساسی باید این باشد که مدارس شبانه‌روزی واقعاً بتوانند تمام نیازهای آموزشی، اقامتی و رفاهی دانش‌آموزان را پوشش دهند. در کنار توسعه مدارس شبانه‌روزی، می‌توان از ظرفیت مدارس نزدیک به یکدیگر نیز استفاده کرد؛ به این صورت که در مدارسی که امکان دارد، کلاس‌های متوسطه اول در شیفت مخالف برگزار شوند تا دانش‌آموزان برای ادامه تحصیل مجبور به ترک منطقه یا ترک تحصیل نباشند.
این معلم عشایری با اشاره به ضرورت توجه به توزیع متوازن رشته‌های تحصیلی گفت: هدایت تحصیلی دانش‌آموزان باید به‌گونه‌ای باشد که امکان انتخاب رشته متناسب با استعدادها، نیازهای جامعه و فرصت‌های شغلی فراهم شود. نمی‌توان همه دانش‌آموزان را به سمت رشته علوم انسانی سوق داد، در حالی که در برخی حوزه‌ها به مهندس و تکنسین نیاز داریم. باید میان رشته‌های تحصیلی و نیازهای بازار کار تناسب برقرار شود.
عدالت آموزشی باید از مناطق روستایی و عشایری آغاز شود
تیرگیر با اشاره به جایگاه عدالت آموزشی در سند تحول بنیادین آموزش‌وپرورش گفت: عدالت آموزشی زمانی محقق می‌شود که دانش‌آموزان کم‌برخوردار نیز به امکانات و فرصت‌های مناسب آموزشی دسترسی داشته باشند. دانش‌آموزان عشایری از جمله گروه‌هایی هستند که باید در اولویت برنامه‌های حمایتی قرار گیرند. اگر قرار است مدرسه‌ای ساخته شود، تجهیزات آموزشی توزیع شود یا امکانات جدیدی در اختیار مدارس قرار گیرد، مناطق روستایی و عشایری باید سهم متناسبی از این امکانات داشته باشند. حمایت از این مناطق و توزیع عادلانه امکانات، می‌تواند گامی مؤثر در مسیر اجرای سند تحول بنیادین آموزش‌وپرورش و تحقق عدالت آموزشی باشد.
شناسایی و بازگرداندن بازماندگان از تحصیل عشایری
این معلم عشایری با اشاره به موضوع بازماندگان از تحصیل در جامعه عشایری ادامه داد: شناسایی و جذب دانش‌آموزان بازمانده از تحصیل از موضوعات مهم در این حوزه است؛ اما این کار صرفاً به شناسایی دانش‌آموز محدود نمی‌شود. پس از شناسایی این دانش‌آموزان، باید زیرساخت‌های لازم از نظر فضای آموزشی، نیروی انسانی و کیفیت خدمات فراهم شود تا امکان بازگشت آن‌ها به تحصیل وجود داشته باشد. بدون رفع موانعی که موجب ترک تحصیل شده‌اند، بازگرداندن دانش‌آموزان به مدرسه به‌تنهایی نمی‌تواند از تکرار این وضعیت جلوگیری کند.
تیرگیر اظهار کرد: برای کاهش ریزش تحصیلی دانش‌آموزان عشایری، باید هم‌زمان به توسعه مدارس، تأمین نیروی انسانی متخصص، بهبود شرایط رفاهی و حمایت از خانواده‌های کم‌برخوردار توجه کرد تا دانش‌آموزان، به‌ویژه دختران عشایری، فرصت ادامه تحصیل در مقاطع بالاتر را از دست ندهند.
